fbpx
Psikolojik Danışmanlık

Uyku bozuklukları ve uykusuzluk (insomnia)

İnsan ömrünün üçte biri uykuda geçmektedir. Uyku insanın günlük hayatının (yeme, içme gibi) kıymetli fizyolojik fonksiyonlarından biridir. Yetişkin kişinin günlük uyku ihtiyacı ortalama 7-8 saattir. Ama bu ihtiyaç bireyden şahsa değişmektedir. Çocuklukta ve bebeklikte uyku mühleti çok daha uzundur. Uyku, organizmanın fonksiyonlarında edilgin (pa­sif) bir yavaşlama ve sessizliğe geçiş durumu değildir. Olağan mühleti boyunca uyku döngüseldir. Belli aralıklarla 4-5 kere tekrarlayan ve başka özellikleri olan REM (Rapid Eye Movements) ve REM-dışı (Non-REM) periyodu halinde iki cins uyku durumu vardır. Bir erişkinin uykusunda gece boyunca on kadar kısa vadeli uyanmalar olabilir. Bu uyanmalar hatırlanmaz ve olağan kabul edilir. 50 yaşından sonra REM uykusu azalmaya başlar. 60-70 yaşlarından sonra derin uyku müddeti azalır.

Uyku be­denin kendini toplaması için bir gereksi-nimdir. Ayrıyeten sağlıklı olmanın kıymetli bir göstergedir. Uykunun kâfi müddette ve kâfi kalitede olması kuraldır. Bu sağlanamadı­ğı vakit gündüz (ya da uyanık geçirilen saatlerde) yorgunluk, çabuk yorulma, halsizlik üzere bedensel belirtilerin yanı sıra uyuklama, dikkat toplaya-mama, çabuk öfkelenme, başta trafik kazası olmak üzere değişik cinsten kazalara yol açabilir. Vücut ve ruh sıhhati bozulan şahıslarda en sık karşılaşılan yakınmalardan biridir. Bedensel ve ruhsal rahatsızlıklar uyku bozukluklarına yol açtıkları üzere, uyku meseleleri da ruhsal bozukluklara neden olabilir. Uyku bozukluklarının sürmesi halinde insan çeşitli bedensel hastalık­lara yatkınlık artar.

Kâfi uykunun müddeti bireyden bireye değişir. Birtakım bireylerde çok az uyku dinlenmek için kâfi olabilir. Uykunun büyük kısmının kâfi derinlikte olması gerekir. Daima olarak huzursuz uyku uyumak kâfi dinlenmeyi sağlamaz.

İlgili Makaleler

Uyku kalitesinde bozulma;

a) Uykuda Soluk Durması (apne) hastalık tablosu*

b) Uykuda gezme,

c) Gece kaygıları (kişi bir karabasan gör­müş üzere panik içindedir, uyandırma uğraşlarına kolay karşılık ver­mez, uyansa bile dakikalar süren bir yönelim bozukluğu vardır, 1-10 dakika kadar sürer, sabahsa gece yaşadıklarını anımsamaz)

d) Bunaltılı düşler (sık yinelediği vakit bir uyku bozukluğu demektir. Sık yinele­yen makûs düşler, yineleyen uyanmalara yol açar, uyku mühletini de kısaltır. Gece dehşetinden farkı, kişi uyandığında etrafının farkındadır, düş gördüğünün ayrımındadır)

e) Öteki bir ruhsal ya da bedensel rahatsızlığa bağlı kâfi derinlikte uykuya geçememek, üzere durumlarda gözlenebilir.

Uyku bozukluklarının bir bö­lümünde EEG (elektroen-sefalografik) tetkiki ile saptanabilen beyin fonksiyonlarıyla ilgili (organik) bozukluğu bulunabilir. Uygun tedavilerle durum düzeltilebilir.

Belirli başlı uyku meseleleri:

Uykusuzluk (İnsomnia)

Çok Uyku (Hipersomnia)

Uyku-uyanıklık Tertibi Bozukluğu

Ruhsal Bozukluklarda Uyku Sıkıntıları

Parasomnialar

Uykusuzluk (İnsomnia)

Uyku bozukluklarının en sık görüleni uykusuzluktur.Belirgin bir ruhsal ya da bedensel sorunu olmadığı halde uykuya dalmada, uykuyu sürdürmede zahmet ya da uyu-duğu halde uy­kusunu alamamış, dinlenmemiş hissetme ile giden bir durumdur. Bu durumlarda ekseriyetle uyku alışkanlığında bir bozulma kelam mevzusudur. Teşhis için uykusuzluğun en az bir ay boyunca sürmesi ve haftada en az 3 kere olması gerekir. Bu hastalar uyuyamamaktan en-dişe eder, gece olunca yine uyku tutmaya­cağı telaşı yaşarlar. Zihni daima günlük işlerle uğraş halindedir. Hasta çeşitli ahenge usullerini dener. Lakin çabaladıkça uyku tutmaz; bu nedenle de daha çok huzursuz olur.

Bedensel bir hastalığa (Parkinson hastalığı, kalp ağrı-sı, teneffüs zahmeti, astım, artrit gibi) yahut amfetamin, steroid, antidepresan, fazla çay, kahve alımına ya da alkol vb. alışkanlık yapan unsurların bırakılması da uykusuz­luk olabilir.

Uykusuzluklarda ortada bariz bir ruhsal ya da organik neden olmadığında her şeyden bilhassa ilaçla tedaviden evvel uyku hijyenine dikkat etmek gerekir.

Sağlıklı uyku için;

• Daima tıpkı saatte yatıp, sabahları tıpkı saatte kalkma alışkanlığı elde etmeye çalışın.

• Geceleri rastgele bir nedenle geç yatsanız da sabah muhakkak bir saatte kalkma alışkanlığı edinin. Bu alışkanlığı edindiğinizde (her sabah belirli bir saatte kalktığınızda ve gündüz uyumadığınız yahut uyuklamadığınızda) bir mühlet sonra gece uykusuna dalmanız kolayla­şacaktır.

Uykudan çabucak evvelki birkaç saatte yorucu hare-ketlerden kaçının.

Yatak odasını uyku aktifliği dışındaki (çalışmak, TV seyretmek gibi) aksiyonlar için kullanmayın.

Akşam öğününde çok ve ağır yemekler yemeyin.

Geceleri uyarıcı tesirleri olan alkol, kolalı içkiler, kahve, çay ve sigaradan kaçının. Uyku verici tesiri olduğu fikriyle alkol almayın.

Yatak odasın­da sigara içmekten kaçının.

Uykuya dalmakta zahmet çekiyorsanız uyumak için kendinizi zorlamayın, yirmi-yirmi beş daki­kadan sonra yatağınızdan kalkın ve diğer bir odaya geçip rahatlatıcı, uykunuzu dağıtmayacak ve az çok tekdüzeliği olan bir uğraşıda bulunun. Gazete, mecmua yahut heyecanlı TV programlarından, sinemalardan ve kitaplardan kaçının.

Bu ortada (ıhlamur, süt, ay­ran vb.) ılık bir şeyler için. Fazla terletmeyecek yürüyüş, jimnastik üzere hafif antrenman yapmanızın yararı olabilir.

İlaca yönelmeden evvel nefes alma ve gevşeme alıştırmaları yapınız.

Tüm bunları yapmanıza rağmen uykusuzluk birkaç hafta sürmüşse bir doktora görünmelisiniz.

Bilmelisiniz ki,

Uykusuzluk İnsanı Çıldırtmaz.

Çok Uyku (Hipersomnia)

Uykunun fazlalığı da bazen başlı başına bir yakınma konusu­dur. Hem kişinin performansını düşürür, hem hayatla bağları­nı zayıflatır. Bu bozukluğun temel belirtisi, geceleri olağan mühlet uyunduğu halde, gündüzleri çok uykulu olma durumudur. Gündüzleri uykululuk hali, iş yerinde, otomobil kullanırken, toplantılarda uykuya dalma olabilir. Gün uzunluğu uyku isteği sürer. Narkolepsi*, vücudumuzun bir kısmında is­temsiz kasılmaların olduğu miyoklonus üzere bozukluklar ve (hipertansiyon, alerji, antipsikotik vb.) birtakım ilaçlar gündüzleri uykululuk haline yol açabilir.

Çok uyku, narkolepsi ve myoklonus durumunda ilaç tedavisi gerekebilir.

Uyku-uyanıklık Sistemi Bozukluğu

Birtakım şahıslarda ise gündüz gece nizamı uzun periyodik olarak bozulmuştur. Kişi sabaha karşı uykuya dalar ve öğlene gerçek ya da öğlenden sonra uyanır. Buna alışan kişinin uyku-uyanıklık nizamını değiştir­mesi çok güç ola-bilir. Gençlik çağı bocalamalarında, kişilik bozukluklarında, şizofrenide, vardiyalı çalışanlarda görülebilir.

Kişinin uyku-uyanıklık tertibi, vücut saati olarak da bilinen biyolojik ritimlere (circadian rhythm) bağlıdır ve ömür uzunluğu aşağı üst belirli bir yapı gösterir. Gündüz gece sistemi 4 saat diliminden fazla fark oluşturacak aralık uçak seyahatlerinde süreksiz bir uyku-uyanıklık sisteminde bozulma(jet-lag) olabilir.

Ruhsal Bozukluklarda Uyku Problemleri

Ruhsal bozukluklarda fazla ahenge ya da az ahenge üzere uyku bozuklukları görülebilir. Örneğin manide, psikozların akut safhalarında, depresyonda, dert bozukluğunda uyku azalmıştır, birtakım depresyon çeşitlerinde ise daima uyku ihtiyacı­ olabilir. Yaşanan hüzünlü, telaşlı durumlarda da uyku­ya dalmada zahmet yaşanır ya da gece tekraren uyanılır ve/ve­ya sabah gereğinden erken uyanılır.

Şizofreni hastalarında uykuya dalma zahmeti ve sık uyanma bazen de çok uyku görülür. Şizofrenisi olan hastaların gece sabaha karşı uy­kuya dalıp gündüzleri geç saatlere kadar uyumaları nedeniyle kendi­lerini günlük hayattan ağır biçimde yalıtmaları hastalığın düzeltil­mesi en güç meselelerinden biridir. Gündüz uyuyup, gece uyumama hastadan çok ailelerin yakınma konusu olup hasta ile aile ortasında değerli bir çatışma alanıdır.

Depresyon ve gibisi durumlarda fazla uyku bir pasif başaçıkma düzeneği olabilir. Depresyon dışında da kimi bedensel rahatsızlıklarda gereğinden fazla uyuma­lar görülebilir.

Parasomnialar

Burada olağan uykuda olağandışı bir olay kelam hususudur.

Bunaltılı Düşler (Gece Kâbusu)

Uykuda Endişe Nöbeti (Pavor Nocturna)

Uyurgezerlik (Somnambulizm)

Uykuyla İrtibatlı Hareket Bozuklukları

Bunaltılı Düşler (Gece Kâbusu); Çoklukla gece uykusunun sonuna hakikat görülen dehşetli düşlerle kişi uyanır. Gece boyunca birkaç sefer yineleyebilir. Uyanınca düş hatırlanır, lakin kişi tekrar uyumaktan korkabilir. Her insan vakit zaman dehşetli düş görebilir ve uyanabilir. Bu duruma bozukluk diyebilmek için haftada en az birkaç kere yinelemesi gerekir. Bunaltılı düşler ilaçlara ya da ilaç kesilmesine bağlı olabilir. Çocukluk çağında karşımıza çıkar ve geçicidir. Ender de olsa yetişkinlerde daima bir durum alabilir.

Uykuda Kaygı Nöbeti (Pavor Nocturna) uykunun çoklukla birinci birkaç saatinde düş görmeksizin bireyin birden büyük bir dehşet ile haykırarak uyanma durumu-dur. Derin endişe, panik duygusu ve buna bağlı otonomik belirtiler vardır. 4-12 yaşlarında başlar ve çocukluk sonlanırken giderek kaybolur. Yetişkin yaşta yaygın bunaltı bozukluğu gösteren bireylerde görülebilir.

Uyurgezerlik (Somnambulizm) uykunun ekseriyetle birinci birkaç saatinde, REM-dışı periyotta yatakta otur­ma, yineleyici hareketler yapma, kalkarak dolaşma, giyinme, kapıları açma, yemek yeme üzere otomatik nitelikteki davranışlarla giden bir uyku bozukluğu­dur. Nöbet sırasında kişinin yüzü donuktur; tek bir noktaya bakarak hareket eder, etraftakilere karşılık vermez; uyandırmak güç olur. Çocuklukta sık görü­lür; büyüklerde enderdir.

Uykuyla Temaslı Hareket Bozuklukları; Huzursuz bacak sendromu (restless legs syndrome), uyku-da periyodik kol bacak hareketleri, katapleksi*, REM uykusu davranış bozuklukları, diş gıcırdatma (bruksism) bu kümeye girer.

  • Uykuda Soluk Durması (apne)hastalık tablosu: Uyku mühletince teneffüsün yineleyen nöbetler halinde durmasıdır. Bunların asıl tanısı uyku laboratuarında konur. Klinik olarak bu bireylerde gündüzleri uykuya çok eğilim ve uyku sırasında yüksek sesli horlama vardır.

  • Narkolepside gündüzleri çok uyuklama ve uyku nöbet­leri vardır.

* Katapleksi (kaslarda birden kısa periyodik atoni-gevşeklik nöbeti), uyanırken ya da uykuya dalarken birden kıpırdayamama, konuşamama ile belir­li uyku felci ve uykuya dalarken varsanılar görülür.

Daha Fazla Göster

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler