fbpx
Psikolojik Danışmanlık

Şemalarımız tetiklendiğinde ne olur?

Şema; söz manası olarak yapı, iskelet, rastgele bir şeyin öne çıkan özellikleri manasına gelir. Şema Terapi’de kullandığımız ‘Şema’ kavramı kendimiz, öteki beşerler, ilgiler ve dünyayla ilgili sahip olduğumuz katı, değiştirilmesi sıkıntı inançlardır[1]. Şemalar çocukluk ve ergenlik devrindeki yaşantılarımız, maruz kalınan ebeveynlik tavırları, travmalar, mizaç özellikleri, kültürel etkilenimler üzere pek çok etkenin bir ortaya gelmesiyle oluşur[2].

Şemaların nasıl kazanıldığı ve bugünümüzü nasıl etkilediğini açıklamak için travmatik anıların şimdiki anımıza nasıl bir tesir yaptığına bakmalıyız. Bunun için de beyin yapımızdan ve işleyişinden biraz bahsetmek istiyorum: İnsan beyni üç ana katmandan oluşur. Bunlar ilkel beyin, orta beyin ve yeni beyindir. İlkel beyin, en alt katmanda bulunan ve hayatta kalmamız için temel beden fonksiyonlarını yerine getiren kısımdır. Orta beyin ise ilkel beynin üst katmanında yer alır. Burada Amigdala ismi verilen, bilhassa kaygı duygusu ile bağlantılı olan his merkezi bulunur[3].

Hafıza merkezi olan Hipokampüs de orta beyinde, Amigdala’nın çabucak yanında yer almaktadır. Bize ziyan veren, tehdit eden olaylar yaşadığımızda bu anılardaki durumlar ile olumsuz hisler ortasında bir ilişki oluşur. Yani hafıza merkezi ile his merkezi adeta bir kısa yol oluşturur[4]. Bu kısa yol, bir daha buna benzeri bir durumla karşılaştığımızda travmatik yaşantıda ortaya çıkan hisleri çabucak hissetmemize imkan sağlar. Korkup bir an evvel kaçmak ya da savaşmak için gereken hormonları salgılayabiliriz[5]. Travma anında yaşadığımıza benzeri hislere kapılırız.

İlgili Makaleler

Davranışlarımız da buna nazaran şekillenir. Ortada gerçek bir tehdit olduğunda, geçmişteki travmatik anılarımızı çağrıştıran bir şey yaşadığımızda bu bizim için hayati bir sistemdir. Çok süratli, otomatik bir biçimde korkarız, uyarılırız ve ona nazaran reaksiyonlar veririz. Lakin günümüzde beynimizin bu kısmına nazaran hareket etmenin dezavantajları da vardır. Amigdala sistemi, etraftaki uyaranları ayrıntılı bir formda gözden geçirmez. O anda hakikaten tehdit altında mıyız diye uzun uzun tartmaz. Daha evvelce tanıdık gelen aksiliğe karşı kendimizi korumamıza ağırlaşır. Bu da çağdaş beşerler olarak birçok seferde aslında ortada gerçek bir tehlike yokken geçmişte yaşadığımız travmaları tam da şu an yaşıyormuşuz üzere hislere kapılmamıza sebep olur.

Bu duruma Şema Tetiklenmesi diyoruz[6]. Şemalarımız tetiklendiğinde, o şemanın oluşmasına sebep olan, geçmiş yaşantılarımızdaki kaygıyı, öfkeyi, suçluluğu, çaresizliği hissedebiliriz. Bu ağır hisler, hudut sistemimiz tarafından tehlike uyarısı olarak algılanır. Zira olumsuz hisler, olumsuz bir durum içinde olduğumuzun habercisidir. Evrimsel olarak bu ‘tehlikeli durum’dan bir an evvel kaçmaya, kurtulmaya ya da savaşmaya meyilliyiz. Salgıladığımız hormonlar da bizi o durumdan bir an evvel kurtulmamız için kaçınmaya yahut karşı atağa geçmeye iter.

Beynin en üst yüzeyinde yer alan, beynin dış kabuğu diyebileceğimiz kıvrımlı bölgenin ismi ise Pre Frontal Korteks’tir. Burası evrimsel süreçte insanlarda daha geç ve daha gelişmiş olan kısımdır. Bu kısım karar verme, plan yapma, yargıda bulunma, kıymetlendirme yapma üzere mantıksal fonksiyonları yerine getirmemize imkan sağlıyor[7]. Fakat burası, Hipokampüs’ün (hafıza merkezi) olduğu üzere his merkezimiz ile direk bağlı değildir. Bu yüzden geçmişte yaşadığımız aksiliklere rastgele bir açıdan benzeri durumlar ile bugünümüzde karşılaştığımız birçok vakit sahip olduğumuz olumsuz inançlar tetikleniyor ve biz her seferinde yine mantıksal bir kıymetlendirme yapma fırsatı bulamadan kendimizi reaksiyon verirken buluyoruz[8].

Tetiklenmeyi birkaç kısa örnek üzerinden açıklamak istiyorum: Çocukluk devrinde okul başarısı konusunda anne babası tarafından sık sık eleştirilen, ilkokul öğretmeni tarafından aşağılanan bir insan, yetişkinlik periyodunda yöneticisi tarafından bir vazife verildiğinde birebir çocuklukta hissettiği üzere maharetsiz, yetersiz hissedebilir. Bildiği bir bahis olsa dahi, üstesinden gelemeyeceğinden kaygılanır. Bu noktada Başarısızlık şeması tetiklenmiş olur. Burada şayet rasyonel düşünür, iş hayatındaki geçmiş muvaffakiyetlerini, bilgisini, vaktini hesaba katarsa biraz çalışarak bu vazifenin de altından kalkacağını bilir. Lakin şemanın getirdiği hisleri yeni yaşantıda hakikat kabul ederse, başarısız olma derdinden ötürü gerekenin iki katı kadar çalışıp kendini tüketebilir yahut bu telaş yüzünden âlâ odaklanamayıp, nitekim de ortaya başarısız sayılabilecek bir iş çıkartabilir.

Bir başka örnek de Kuşkuculuk şeması için verilebilir. Çocukluk ve ergenlik periyodunda akran zorbalığına uğramış bir kişi, insanların güvenilmez, makûs niyetli, ikiyüzlü olduğu inancını geliştirmiş olabilir. Yetişkinlik yaşantısında yakın ilgiler kurmuş olsa da bir arkadaşının latife yapmak için söylediği olumsuz bir kelamı kendine hakaret olarak algılayabilir.

Şunu unutmamak gerekir: Hislerimiz üzerinde sandığımız kadar güçlü ve direk bir denetimimiz yok. Olumsuz hislerin büyük bir kısmı şimdi kortekse ulaşmadan, yani biz etraflıca düşünüp bir yargıya varmadan oluşuyor. Bu süratli ve otomatik bir biçimde gerçekleştiği için belirli bir duyguyu hissederken sahiden de o denli hissetmemize sebep olacak bir durumun içinde olduğumuzu sanabiliriz. Lakin ispatları incelediğimizde bu türlü olmadığını görürüz. Buna nazaran, birinci örnekteki kişi, kendine yeni sorumluluklar verildiğinde rastgele birinin çalışacağı kadar çalışarak verilen işi yapabildiğini görme fırsatı edinirse diğer bir sefere bu şemanın tetiklenmesi zorlaşacak, tetiklense bile ona karşı çıkmak için elinde daha sağlam ispatlar olacaktır. İkinci örnekte de, Kuşkuculuk şeması olan kişi, bir latifeye incindiğinde arkadaşına kızmak ve uzaklaştırmak yerine hayatında yer vermeye devam ederse aslında onun berbat bir niyet olmadığını görme fırsatı olur.

Ayrıyeten beynimizde hafıza merkezi ile belirli hisler ortasında bir bağ oluşması bu bağın varlığını daima sürdüreceği manasına gelmiyor. Sık kullanılan ve tıpkı anda aktive olan beyin hücreleri ortasında sıkı bir bağ kuruluyor lakin tıpkı halde, kullanılmadıkça bu bağlar zayıflayabiliyor[9]. Şema Terapi sürecinden geçen pek çok danışan Şema Tetiklenmeleri’nin azaldığını, tetiklendiğinde de eskisi kadar ağır hisler uyandırmadığından bahsediyor. Ayrıyeten yeni fikir yapıları oluşturdukça yeni bağlar oluşturabiliyoruz.

Bu durumu tıpkı kar üzerinde giden bir araç olarak düşünebiliriz[10]. Araç daima birebir yoldan gidiyorsa orada bir patika oluşur ve her seferinde oradan geçmek kolaylaşır. Yeni bir yoldan gitmek birinci başta sıkıntı olur, uğraş gerektirir. Lakin her seferinde o yolu tercih edince, o yoldaki karlar da basışır ve yeni bir patika oluşur. Artık oradan gitmek daha kolaydır.

Hislerimiz üzerinde gereğince denetimimiz olmayabilir lakin davranışlarımız üzerinde var [11]. Bu yüzden değerli olan tetiklenmemeye çalışmak, bizi tetikleyen durumlardan uzak kalmak değil, o hislere karşın davranışlarımız üzerinde kelam sahibi olabilmel. Bunu pratik ettikçe, yani tecrübelerimiz değiştikçe, beyindeki o kısa yol kullanılmadıkça, oradaki hücreler ortasındaki bağlar gitgide zayıflayacak ve hayatımızı çok daha az olumsuz tesirler hale gelecektir. Dr. Sevinç Alkan Göral bu durumu “Sinir sitemimizin kuklası olmak yerine karar vermek” halinde tabir ediyor.

[1]Schema Therapy: A Practioner’s Guide, Jeffrey E. Young, Janet S. Klosko, Marjorie E. Weishaar

[2]Hepsini İstiyorum Çabucak İstiyorum, H. Alp Karaosmanoğlu

[3]Şema Terapi Nedir?, Eckhard Roediger

[4]Şema Terapi Nedir?, Eckhard Roediger

[5]Beden Kayıt Fiyat, Bessel A. van der Kolk

[6]Hayatı Tekrar Keşfedin, Jeffrey E. Young, Janet S. Klosko

[7]Şema Terapi Nedir?, Eckhard Roediger

[8]Sağlıklı Yetişkin Modunu Güçlendirme Eğitimi, Sevinç Göral Alkal, Sezen Çamkıran, Beyza Alımlı

[9]Donald Hebb

[10]Overcoming Stuckness: in The Therapist or The Client, Ida Shaw, Schema Therapy TV

[11]Mutluluk Tuzağı, Russ Harris

Daha Fazla Göster

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler