fbpx
Psikolojik Danışmanlık

Öfke ve öfkenin denetimi

Günümüzde öfke duygusu ve öfke hissinin eşlik ettiği istenmeyen davranışlar inançlı toplumsal ortamları tehdit etmektedir. Şiddet içeren davranışlara çoğunlukla öfke duygusu eşlik etmektedir. Bu nedenle bireylere öfkelerini kontrol altına alma maharetlerinin günümüzde öğretilmesi kıymetlidir.

Öfke, “engellenme, atağa uğrama, tehdit edilme, mahrum bırakma, kısıtlama vb. üzere durumlarda hissedilen ve ekseriyetle neden olan şeye ya da bireye yönelik şu ya da bu biçimde saldırgan davranışlarla sonuçlanabilen hayli ağır olumsuz bir duygu”dur. Bu his bir davranışın nedeni ya da sonucu olarak ortaya çıkabilmektedir. Öfke duygusu, endişe, dert, ıstırap üzere çeşitli his durumlarını izleyen bir sonuç olarak da yaşanabilmektedir.

Bireyin beğenilen olmayan bir yaşantıyla müsabakası öfkenin ortaya çıkmasında tesirli olmaktadır. Bu uyarıcı bir fizikî akın, tenkit, baskı, engelleme, reddedilme, mahrum bırakma ya da bir karşı koyma biçiminde olabilir. Kişi karşı karşıya kaldığı bir davranışın nitekim kendisini incitmek gayesiyle yapıldığı yargısına varırsa reaksiyonu büyük olasılıkla öfke olacaktır. Örnek olarak; bir genç yetişkinin rastgele bir fizikî hücuma uğraması, bir öğrencinin öğretmeni tarafından kolay bir nedenle azarlanması, istemediği halde bir çocuğun oyuncaklarını kardeşiyle paylaşmak zorunda bırakılması vb. verilebilir. Bireyin yapılan rastgele bir davranışı (gerçekte kelam konusu olmadığı halde)tehdit biçiminde algılaması bireyde öfkeye yol açabilmektedir.

İlgili Makaleler

Kırmızı ışıkta geçen bir arabayı uzaktan gören yaya “o sırada caddeden karşıya geçen ben olabilirdim” kanısıyla öfke duyabilir. Bu üzere varsayımsal tehditlerin ortaya çıkardığı öfke durumunun insan münasebetlerindeki anlaşmazlıklardaki hissesi epey yüksektir.

Bir iş için sırada uzun müddet bekletilmesi, ivedisi olan kişinin arabasının çalışmaması ya da ağır bir trafikte sıkışıp kalması ve ulaşacağı yere vaktinde ulaşamaması, bilgisayarının bozulması öfke duygusu yaratabilir. Öfke kimi durumlarda bu şuyarıcıların tesiri ile bireyde meyyitştiptiğu imgeler ve geçmişe ilişkin çağşımların tesiriyle ortaya çıkabilir: Bu durumun en açık örnekleri, travma sonrası gerilim yaşayan bireylerde görülür. Bu bireylerin travmatik yaşantıya yol açan uyarıcılara misal uyarıcılarla ya da o ikazcıyı çağrıştıran farklı uyarıcılarla müsabakası durumunda, ortaya çıkan güçlü reaksiyonlarından kimileri, içinde öfke hissine yol açabilir.

Öfkeyi ortaya çıkarabilecek dört etken: (1) Fizikî taarruza maruz kalma. (2) Sözel bir çatışma ortamında bulunma; Örneğin, alay edilme. (3) Reddedilme, başkaları tarafından kıymetli olmadığı bildirilerinin verilmesi ya da bireyin kendisinin bu türlü bir algıya sahip olması. (4) Buyruk ve yaptırımlara boyun eğmek zorunda kalma.

Birey kaygı ya da öfke yaratan bir durum karşısında bedensel yansılar verir. Bu durumda fizyolojik olarak kalp atışında hızlanma, gözbebeklerinde büyüme, terleme ve soluk alış verişinde hızlanma halinde reaksiyon gözlenebilir. Verilen bu reaksiyonların fark edilmesi ise şahısta kaygı ya da öfke hissine yol açar.

Öfkeyi ortaya çıkaran durumlar:

1.Kayıplar: Bireyin ömründe kıymetli olan ve sevilen birinin mevti, fizikî bozukluklardan ötürü ortaya çıkan kayıplar, bireyin işini kaybetmesi üzere kayıp durumları bireyde, acı, keder ve yas hislerinin yaşanmasına yol açabilir.

2.Tehditler-Korkular: Bireyin tesirinde kaldığı yasadışı olaylar, akına uğraması, savaş ya da uzun müddet işsiz kalma… üzere durumlardan kaynaklanan telaş, endişe ve güvensizlik hislerinin bir sonucu olarak öfke duygusu yaşanabilir.

3.Engellenme: Bireyin ihtiyaçlarının giderilmesi engellendiğinde yaşadığı çaresizlik ve yetersizlik hislerinin sonucu olarak öfke duygusu ortaya çıkabilir.

4.Reddedilme: Öfke, bireyin öteki biri tarafından reddedilmesi durumunda yaşadığı incinme, çöküntü ve değersizlik ve hayal kırıklığı hislerinin sonucu olarak ortaya çıkabilir.

ÖFKENİN DENETİMÜ

Öfke hissinin denetim altına alınması bireyin öfke içeren davranışını tanıması ve altında yatan temel fikrin değiştirilmesi yoluyla sağlanabilir.

1.ÖfkeyiHarekete Geçiren İpuçlarını Tanıma

Bireylerin öfke yaratan durumla karşı karşıya kaldıklarında, öfkeleneceklerine işaret eden içsel uyaranları fark etmeleri ve tanımaları, öfke kontrolünün birinci etabıdır.

Kişinin öfkelenmeden çabucak evvel vücudunda oluşabilen değişiklikler:

Her yerinin ateş bastığını hissetmesi,

Kalp atışlarının hızlanması,

Ellerin yumruk biçiminde sıkılması,

Çenenin kilitlendiği hissi ve dişlerin sıkılması,

Tüm vücudunun titrediğini hissetmesi,

Kasların, bilhassa kolların gerginleştiğini hissetmesi biçiminde olabilir.

Kişinin bu “bedensel değişiklikleri” tanıması ve fark etmesi öfke kontrolü için çok değerlidir. Öfkelenmeden çabucak evvel vücutlarında ne olduğunu fark etmeleri ve tanımaları, bireylerin ilgiyi kendilerine yönelterek, davranışlarını denetim etmelerine ya da ortamdan uzaklaşıp gitmelerine imkan sağlamaktadır.

2.İlginin Öteki İstikamete Kaydırılması

Öfkesini kontrol altına alma sorunu yaşayan bireylere olayların kendi istedikleri istikamette gelişmediği durumlarda, öfkelenmemeyi başarmak emeliyle yaygın olarak kullanılan tekniklerden birisi de ilginin diğer istikamete kaydırılmasıdır. İlginin öteki istikamete kaydırılması, “kişinin öfkesinin ve öfkelendiren durumun yerine, daha başka-farklı şeyleri düşünebilme marifetini kazanması” biçiminde tanımlanır.

Kişinin, ilginin diğer istikamete kaydırılması tekniğini uygulayabilmeleri için, evvel öfkeleneceklerine ait ipuçlarını fark etmeyi öğrenmeleri gerekir. Öfkelendikleri anda ise öfkesini ya da öfke yaratan durumu düşünmek yerine daha evvelce belirlemiş oldukları “hoş bir sahneyi”/“güzel bir imgeyi” düşünme tarafında cesaretlendirilmeleri gerekir. Öfkeleneceklerine ait ipuçlarını algıladıkları anda, hayal etmeleri önerilen bu sahne ya da imge ya onların en memnun oldukları bir sahne ya da onları rahatlatıcı bir senaryo olmalıdır.

Örnek:

Bir oyunda başarılı olduktan sonra bir yıldız üzere meskene koştukları vakti,

Bayramda daima istediği bir hediyeyi aldıkları anı,

Kutlamış olduğu en hoş doğum/evlilik günü partisini,

Tatilde geçirdiği mükemmel bir günü düşünmek.

Böylelikle sakinleştiğine ait işaret verdiğinde, ‘şimdi ve burada’ya getirilebilir. Burada kişi kendisine, “Tamam, şimdi gözlerini açabilirsin” sonra “Kendi kendini sakinleştirirken kendine ne söyledin biçiminde kendisini sorgulaması gerekir. Şayet kişi kendini sakinleştirebildiyse, onu sakinleştiren kanıyı düşünmek zorunda kalacaktır. Kişinin sakinleşmesinin öbür bir yolu da, zihinsel olarak öfke yaratan ortamdan uzaklaşmasıdır (örneğin: arbede ortamını bir daha gözünün önüne getirmemek).

Bu teknik öfkenin ortaya çıkma mümkünlüğünün olduğu kimi özel durumlarda (servis otobüslerini beklerken, iş ya da okulda vazife verildiğinde, alışverişe çıkma vakitlerinde vb.) epeyce tesirlidir. Başlangıçta, bireyler öfkelenmelerine neden olan sahnenin betimlenmesi olabildiğince canlı bir biçimde yapmalıdır. Öfke yaratan durum hakkında olabildiğince fazla detay, sesler, manzaralar, olaylar vb. ile ilgili bilgiler irdelenmelidir. Daha sonra kişi oturur ve ayakları yerde olacak biçimde gevşemeye çalışır. Bireyler ekseriyetle sakinleşme durumuna bir ya da iki dakika üzere epey kısa bir müddette ulaşırlar.

Sonraki niyet, kişinin öfkelendiği ya da öfkeleneceğini hissettiği vakit ilgisini öbür tarafa kaydırmasına yardımcı olacak sahneyi hatırlatıcı bir düğmenin düşünülmesidir. Birlikte yaşadığı arkadaşının, eşinin onu mutsuz ettiğini düşünmesi yerine, ilgiyi diğer tarafa kaydıracak olan sahneye odaklanmak, bir oburunun kendisinden ödünç aldığı parayı ödemediğini düşünüp öfkelenmek yerine, hisleri yatışıncaya kadar ilgisini öbür tarafa kaydıracak olan sahneye odaklanmak üzere. Kişi öfkeleneceğinin işaretini aldığında ilgisini öteki tarafa kaydırmasına yardımcı olacak sahnenin düğmesine dokunur. Bir kişinin, ilgisini diğer istikamete kaydıracak bir sahneyi düşündüğü halde öfkesine mani olamaması az da olsa görülen bir durumdur. Zira öfke çok dilekli fikirler tarafından üretilir. Bu türlü bir durumda eğlenceli ve memnun bir anın düşünülmesi bireyi çok derecede öfkelenmekten koruyacaktır. Sonuçta ilgiyi diğer istikamete kaydırmak öfkelenen bireye vakit kazandırır. Bu birkaç saniyelik vakit bile patlamak yerine, bireyin öfke yaratan durumun üstesinden gelmesine, kendisini denetim etmesine imkan sağlayabilir

3. İmge (Hayal) Oyunu

İlginin öteki tarafa kaydırılması hedefiyle bir sahne üzerinde düşünmek kişinin birkaç dakikasını alır. Kişi kişisel ihtiyaçlarıyla örtüşebilecek ve uygun çağrışımlar yapacak sahneleri seçmelidir. Bu sahneler belirlendikten sonra birkaç gün mühletince günde birkaç kere bu sahnelerin de yer aldığı çağrışımları hayal ederek uygulama yapmaya ihtiyaç vardır. Otobüse binmek ya da banyoyu kullanmak için sıra beklerken çabucak gözlerini kapatıp ilgilerini öteki tarafa kaydırmalarına yardımcı olacak resmi hatırlamaya çalışmalıdırlar. Kişi bu sahneyi olabildiğince detaylı bir biçimde hatırlamalıdır. Bu başarıldığında o sahneyi tekrar hayal etmesi istenir ve sakin kalabilmesi için ağır bir biçimde teşvik edilir. Kişi imge oyunu tamamlandıktan sonra sakinleşmesiyle ilgili fikirlerinin üzerinden geçmelidir. Sakinleşmiş tipik bir niyet biçimi, üzerinde çalışılan senaryoyla ilgili olarak şu fikirleri içermelidir. Örnek: “Patronum ya da müdürümle aramda olan bu durum hoşuma gitmese de onunla yaşayabilirim. Onun yaptıklarından hoşlanmak zorunda değilim.” Kişi bir kez kendisini sakinleştirici kanıyı ürettiğinde bunu kesinlikle kaydetmelidir. Kişi bu zihinsel imge (hayal) ile ilgili olarak birebir sakinleştirici niyetleri kullanarak günde birkaç defa bu uygulamayı tekrarlamalıdır.

Sonuçta bu teknik şahısların zihinsel olarak pratik yapmalarına ve karşılaştıkları güç durumlarda yeni tahlil yolları üretmelerine yardımcı olur.

Daha Fazla Göster

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler