fbpx
Psikolojik Danışmanlık

Kişilik sıkıntıları ve kişilik bozuklukları

Kişilik, ideoloji, sosyoloji ve psikoloji açısından farklı istikametlerden ele alınan ve çok tartışmalı olan bir kavramdır. Kişilik, insanları birbirlerinden farklı kılan, kendisi ve etrafındakilere bakış açıları, onlarla kurabildiği münasebet seviyeleri ve reaksiyonlarını kapsayan çeşitli ortamlarda kendini gösteren bedensel, düşünsel ve ruhsal özelliklerdir. Kısaca kişinin kendine has özelliklerinin bütünlüğüne onun kişiliği diyebiliriz. Günlük ömürde özgül tavır ve davranışların oluşturduğu örüntüdür. Bu tavır ve davranış örüntülerinin kendi içinde tutarlılığı ve öngörülebilir bir tarafı vardır.

Kişiliğin bu özellikleri kişinin kendisini müdafaaya dönük niteliktedir. Bu özelliklerin kişinin etrafa ahengini bozup, günlük fonksiyonelliğini bozması, kendinde gerilim-kaygı hali oluşturup, içinde yaşanılan kültürün beklentilerinden sapma gösteren, süreklilik taşıyan bir hal alması durumunda kişilik probleminden ya da bozukluğun-dan bahsedilir. Kişilik sorunu bir bakıma kişilik bozukluğu denilen şeyin daha hafif biçimidir.

Kişilik bozukluğu olan bireylerde davranış ve tavırların benliğe yerleşmiş, benlik tarafından benimsenmiş olması ve değiştirilmek istenmemesi gözlenir. Bu şahıslar etrafıyla ahenk sağlamak için esneklik göstermez, yaşadığı toplumda uyumlu sayılabilmesi için geçerli olan kuralları önemsemez. Bu belirtiler çocuklukta başlamıştır. Bu tavır ve davranışlarıyla toplum içinde ve iş hayatında bariz uyumsuzluk yaşar. Tavırları nedeniyle etrafı ile daima çatışma ve sürtüşme ortaya çıkar. Her davranış ve tavrında yanlış olanlar etrafındaki bireylerdir ve etrafındakilerin kendisine uyması gerektiğini düşünürler. İş hayatlarında ve özel bağlarında yaşadıkları zorlukları, tavır ve davranışlarının diğerlerini nasıl etkilediğini göz önünde bulundurmazlar.

İlgili Makaleler

Kişilik sıkıntıları nedeniyle olumsuz hayat olayları ve ruhsal örselenmeler ortaya çıkabilmekte ya da ortaya çıkan ruhsal bir meşakkat ağırlaşmaktadır. Kişilik bozukluğu kendisini, diğerlerini ve olayları algılama; verdiği duygusal reaksiyonların uygunluk, değişkenlik ve yoğunluğu; bireyler ortası fonksiyonellik; öfke, heyecan, çok isteklerin, dürtülerin denetimi olarak sınıflayabileceğimiz dört alanın en az ikisinde kendini gösterir.

Kişilik bozukluğunun yaygınlık oranı % 10–20 ortasında değişmektedir. Erkeklerde bayanlara oranla 4–5 kat daha fazla görülmektedir.

Kişilikten kaynaklanan problemlerde ilaç tedavisi uygulanabilirse de hudutlu ölçüde olumlu karşılık alınmaktadır. Bu olgulara ruhsal tedavi yaklaşımı bazen sonuçsuz kal-makta, bazen de kısmi fayda elde edilmektedir. Kişi­lik sıkıntılarıyla gayret lakin tüm yaşama yayılmış uzun so­luklu bir eğitim ve uygunlaştırma programı olarak planlanırsa istenen cevap alınabilir.

Kişilik bozuklukları üç kümeye ayrılmaktadır. Bunlar: Küme A kişilik bozuklukları; Paranoid kişilik bozukluğu, şizoid kişilik bozukluğu, şizotipal kişilik bozukluğu. Küme B kişilik bozuklukları; Sonda (borderline) kişilik bozukluğu, antisosyal kişilik bozukluğu, histrionik kişilik bozukluğu, narsisistik kişilik bozukluğu. Küme C kişilik bozuklukları; Utangaç kişilik bozukluğu, bağımlı kişilik bozukluğu, obsesif kompulsif kişilik bozukluğu, pasif-agresif kişilik bozukluğu.

PARANOİD KİŞİLİK

Paranoid kişilik bozukluğunun temel özelliği oburlarının davranışlarını makûs niyetli olarak yorumlayıp, daima bir kuşkuculuk ve güvensizlik göstermedir. Bu çeşit beşerler hislerinin sorumluluğunu almaktan kaçınır ve bunları oburlarının üstüne atma eğilimi taşırlar.

Esas özellikleri güvensizlik; etrafındaki birtakım bireylerden kendisi hakkında­ makus niyetleri olduğundan kuşkulanır, etrafında dönen olaylara karşı çok dik-katlidir ve daima tetiktedir. Kimseye içini dökmez, kuşkucudur. Diğerlerinin, hattâ kendi yakınlarının dürüstlüğünden bile kuşku duyar, çoklukla kıskançtır. Kendilerine karşı söylenen kelam ve yapılan davranışların “gizli anlam”ları olduğunu düşünürler. Sıradan kelam yahut olaylardan aşağılandığı ya da kendisine gözdağı verildiği halinde manalar çıkarırlar. Olayın bütününü göz önünde bulundurmadan kuşkularının delillerini canla başla detaylarda arar. Hakarete uğradığını hissederse kat kat ziyadesiyle misillemede bulunur. Daima kendi önceliğiyle ve hak­larıyla uğraştığından çarçabuk hakarete yahut haksız-lığa uğradığı­nı sanır. Katılık; akılcı, soğuk, mantıklı görünür, ancak başka­larının gösterdiği delillere direnir. Sevgi ya da olumlu hisler göstermede zorlanır, mizah tarafı gelişmemiştir.

Ağır durumunda paranoid (kuşkucu) kişilik bozuklu-ğu kelam mevzusudur. Paranoid Kişilik Bozukluğu olan şahıslar yeterli bir temele dayanmaksızın oburlarının kendisini sömürdüğünden kendilerini aldattığından ya da kendisine ziyan verdiğinden kuşkulanırlar. Dostlarının ya da iş arkadaşlarının kendisine olan bağlılığı ya da güveni-lirliği üzerine yersiz kuşkulara kapılır. Yersiz yere söyle-diklerinin kendisine karşı berbat niyetle kullanılacağından korktuğundan diğerlerine sır vermek istemez. Sıradan kelam, jest ve mimiklerden ya da olaylardan, aşağılandığı ya da kendisine gözdağı verildiği biçiminde manalar çıkarır. Etrafındaki ve dünyadaki olayları gerçekdışı komplolarla açıklamaya çok eğilim gösterir. Ferdî hak­lar konusunda gerçek şartlara uymayan doğuşçu ve inatçı tu­tum vardır. Daima kin besler, onur kırıcı davranışları, haksızlıkları ve kendisinin görmezden gelinme-sini affetmez. Diğerlerince anlaşılabilir olmayan biçim-de, karakterine ya da prestijine saldırıldığı yargısına varır ve öfkeyle ya da karşı atak ile birden reaksiyon gösterir. Sık sık haksız yere karısının/ kocasının ya da cinsel eşinin sadakatsizliğiyle ilgili kuşkulara kapılır.

Paranoid kişilikteki bireylere nasıl yaklaşılmalı?

Öncelikle karşımızda paranoid kişilik varsa, onun kişiliği­ni, onun benliğini amaç almaktan kaçınmalı, tenkitlerimizi davranışlarındaki ve niyetindeki yanlışlıklara yö­neltmeliyiz. Davranışlarını değil kişiliğini karşımıza alırsak kuşkulanmasını doğrulamış duruma düşeriz. Bu bireylere karşı nedenlerimizi ve niyetlerimizi açıkça belirtmeli, kuşku duyacağı açık kapılar bırakmamaya çaba etmeliyiz. Yanlış yorumlayabileceği olay­lar, konuşmalar sırasında kendimizi sağlama almak için diğerlerinin yanımızda olmasına dikkat etmeliyiz. Bi­çimsel kurallara büyük titizlikle uymalı, açık vermemeliyiz. Uymadığımız kuralları bize karşı rahatlıkla kullanabilir ya da bundan dolayı kuşkulara kapılabilir. Dini ve politik tartışmalardan kaçınmalıyız, bu mevzulardaki uyuşmazlığı nedeniyle bize karşı çarçabuk düşmanlık geliştirebilir yahut kuşkularını bu ayrılığa bağlayabilir.

ŞİZOİD (İÇEKAPANIK) KİŞİLİKLER

Çoğunlukla anlaşılması güç, ilgisiz ve kendi kendisiyle yaşayan bir imaj çi­zerler. Diğerleriyle bağlarında resmiyet, duygusal soğukluk ve uzaklık gözlenir. Oburlarının tenkit ya da övmelerine karşı tepkisizdirler. Bilhassa hayal kurma ve içgözlemle çok uğraşma gözlenir. Tek başına gerçekleştirilebilen ve sadece bir tip aktiflikleri se­çerler. Hallerinden mutludur ve hayat usullerini kâfi bulurlar. Aile etrafı dışında samimi arkadaşları, dostları yoktur. Birine kolay bağlanamazlar. Başka­larıyla olduklarında kendilerini rahat hissetmez ve göz temasından kaçınırlar. Duygusal iniş çıkış göstermezler. Acayip davranış ve ilgili alanları olabilir.

Bu türlü bireylere nasıl davranmak gerekir?

Şizoid kişilik ilaçlı ilaçsız düzeltme yaklaşımlarına en çok di­renen kişilik yapılarından biridir. İlgi duyacağı etkinliklere yö­neltildiklerinde vakitle biraz açılırlar. Bazen kolay tipte şizofrenilerle karıştırılabilirler.

Yalnız kalma istek­lerine hürmet gösterin. Özelliklerine uygun işler önerin. İç dünya­sıyla ilgilenin. Sessiz niteliklerinden ötürü onları takdir edin. Ağır heyecanlarını dışa vurmasını istemeyin. Çok konuşarak onu bunalt-mayın. Lakin yalnızlığa gömülmesine de müsaade verme­yin. Onlardan toplumsal beklentiler içine girmeyin, girgin, dışa açık davranmasını istemeyin, öbür kişilik bozukluklarında olduğu üzere bugünden yarına değişme beklentisine girmeyin.

ŞİZOTİPAL KİŞİLİK BOZUKLUĞU

Bu bireyler davranış, fikir, duygulanım, konuşma ve görünümlerinde birçok acayiplik ve sıradışılıklar gösterirler. Referans fikirleri (başkalarının kendisi hakkında konuştukları, güldükleri); davranışları etkileyen ve kültürel kıymetlerle uyumlu olmayan acayip inanışlar ya da büyüsel fikir (örne­ğin batıl inanç, gaipten haber vermeye inanma, telepati ya da al­tıncı his); olağandışı algısal yaşantılar, bunlar arasın­da kendi vücudunu, yüzünü, kolunu, ayağını değişik görme, ga­rip hallerde görme illüzyonları olabilir; acayip düşünüş biçi­mi ve konuşma (örneğin bilinmeyen, çevresel, mecazi ya da çok ayrıntılı); kuşkuculuk ya da paranoid niyet; uygun­suz ya da kısıtlı duygulanım; acayip alışılagelmişin dışında ya da çok kendine özel davranış ya da görünüm; birinci derecede ak­rabalar dışında yakın arkadaş ya da sırdaşının olmaması. Evlenirlerse, bağlarında yüzeysel ve kenarda kaldıkları için hayli kısa bir müddet içinde boşanırlar. Toplumda kendi sosyokültürel seviyesine uygun bir kümeye girmez ya da bu kümenin en ucunda yer alan, ters bireylerdir.

Bu bozukluğu gösteren bireyler tuhaf halleriyle çabucak dik­kat çekerler. Bu çeşit şahıslar vakit zaman psikotik ataklar da geliştirebilir­ler (akıl hastalığı nöbetleri). O vakit akıl hastalığına nasıl yaklaşılıyorsa bu duruma da o denli yaklaşılır. Şizotipal kişilik bozuk­luğu içinde olup işinde gücünde devam eden, hattâ başarılı olan bireyler de bulunur. Hiç psikiyatriste gitmeden bir ömür geçi­renler de vardır. Fakat, şizotipal bireylerin vakit zaman bir uz­mana görünmeleri ahenklerini arttırır.

BORDERLİNE KİŞİLİK BOZUKLUĞU

Bu kişilik bozukluğunda, bireyin kimlik hissinde, bağlantılarında ve duygulanımında yaygın ve süreğen denge-sizlik besbellidir. Bu bireyler cinsel, mesleksel ve toplumsal kimliklerinde derin güvensizlik ve dengesizlik gösterirler. Sağlam bir kimlik duygusu gelişmemiştir. Kişi­nin kendilik imgesi, maksatları ve seçimleri meçhuldür ya da bozulmuş­tur. Daima boşluk hisleri hissederler. Yalnız kalmamak için ağır ve denge­siz alakalara girme eğilimi bireyde yineleyen duygusal krizlere neden olabilir. Bu eğilimi kişinin terk edilmeyi önlemek için çok efor harcamasına ve tekrarlayan intihar tehdidi ya da kendine ziyan verici davranışlara yol açabilir.

Obje ilgilerinde hem yüceltme, hem de değersizleştirme eğilimi biçiminde istikrarsız ve tutarsızdırlar. İnsanları gözünde çok büyütme, göklere çıkarma ve yerin tabanına geçirme uçları ortasında gidip gelen gergin ve tutar­sız kişilerarası bağlantılar kelam mevzusudur. Ayrıyeten, sıklıkla kendine ziyan verici davranışlar (hızlı araba kullanma, çok para har­cama, kontrolsüz cinsellik, husus berbata kullanımı, kendini kesme, çok sigara içme, tıkınırcasına yemek yeme). Gerilimli devirlerde gelip süreksiz ağır kişilik dağılması yahut etrafındaki her şeyden kuşku etme görülebilir.

Yönetilme ve yönlendirilmesi en sıkıntı kişilik bozukluklarından biridir. Saldırganlık daha çok, kişinin kendi-sine yöneliktir. Sal­dırganlık durumlarında kız ya da erkek olması fark etmeksizin koluna, göğsüne falçata-jilet atma vardır. Burada gaye acıdan bir cins doyum almadır.

Bu cins şahıslarla bağlantıyı sürdürebilmek değerlidir. Onlarla irtibat kurarken istekleri göz önünde tutulmalı-dır. İnançlarını kazanmaya uğraş edilmeli lakin bu her isteklerine taviz verilerek yapılmamalıdır. Kişiliğine ve kıymetlerine uygun etkinlikle­re, maharet kazandırmaya yönelik faaliyetlere teşvik etmeli, bir formda ömürle bağlarını kuvvetlendirici, ömürlerine bir an­lam katacak yönelimler bulmasına yardımcı olunmalıdır. Bu tıp bireyleri olan aileler öncelikle ömrü hiç değilse aile içinde renksiz ve sıkıcı halden çıkarmaya, kişilik bozukluğu gösteren bireyin olumlu istikametteki uğraşlarını desteklemeye çalışmalıdır. Bu cins kişiliklerin erken çocukluk örse­lenmeleri bilinirse aile bunu doktoruyla paylaşarak bu bahiste dayanağın sağlanmasına katkıda bulunabilir.

Duygusal patlamaların, krizlerin ve bu sırada oluşan kendine ziyan verici davranışların altında yatan duygusal düzenekler onlarla konuşulmalı, hislerini kontrol al-tında tutması için dayanak verilmelidir. Meseleleri konuşulurken hem her hareketinin eleştirilmesinden hem de çok suçlamalardan kaçınılmalıdır. Kendine ziyan verici dürtüler ortaya çıktığında bunun soğuk duş yapmak, spor yapmak, kum torbası yumruklamak yahut dans etmek üzere ziyan vermeyen etkinliklerle başaçıkma marifeti edinilme-si sağ­lanmalıdır. Niyet temelinde, eğilimli oldukları rastgele bir şeyi ya tümüyle ak ya da tümüyle kara görme alışkanlıkları pek çok örnek üzerinden tartışarak değiştirilmeye çalışılmalıdır. Bu kalıpları, yanlış şartlanmaları değiştirmek uzun devirli gayret gerektirmektedir. Sorun muhakkak bir yaşa gelinceye dek kazasız atlatılmışsa (ya da ufak tefek kazalarla), kişi hayata tutunmaya ve ona alışmaya başlayabilir, durum görece yatışır.

ANTİSOSYAL KİŞİLİK BOZUKLUĞU (Sosyopati-Psikopati)

Bu kişilik bozukluğu, çocuklukta ya da ergenlik devrinin birinci yıllarında başlayan ve erişkinlikte devam eden, oburlarının haklarını saymama ve diğerlerinin haklarına saldırma ile giden yaygın bir örüntü halinde görülür. Ağır psikopatik kişilikler bulundukları toplum için önemli tehlike oluşturdukları üzere yakın etrafları için de tam bir baş belasıdırlar. Bu bozukluk temelde diğerlerinin haklarına, hissettiklerine karşı katı bir aldırmazlık halinde belirti kümesi ile karşımıza çıkar. Diğerlerini aldatma ve sorumsuz davranma ömür biçimleridir. Bu bireylerde toplumsal pahalar, kurallar ve zorunluluklara kar­şı inatçı bir ters hal ve sorumsuzluk gözlenir. Engellenme eşiğinin düşük olması nedeniyle kelamlı ya da fizikî şiddeti içeren saldırganlık eğilimi artmıştır. Çocukluk devrinde arkadaşlarına, hayvanlara karşı sözlü/fiili şiddet davranışı göstermişlerdir. Suçluluk duymama/duyamama ve olumsuz dene­yimlerden, bilhassa cezadan faydalı ders almama/alamama vardır. Bu şahıslar ‘vicdansız’ denilecek kadar yaptığı yanlış davranışlardan ziyan gören şahısların çektikleri acılara karşı hissizdirler. Kusurları için diğerlerini suçlama ve toplum-da sorun oluşturan davranışları için mazeretler üretme besbellidir. Daima olarak başını belaya sokacak ve tutuklanmasına hatta ceza almasına yol açacak tavır ve davranışlar stantlar. Bulunduğu toplumun ahlak ve görgü kurallarına ayak uy­duramama gözlenir. Daima palavra söyler, dü­rüst olmayan tavır, diğerlerini atlatma, aldatma davranışlarında bulunur. İstediği şey ne olursa olsun ‘o şeyi’ almaya hakları olduğunu düşünürler. Onun istekleri önceliklidir. Kendi öncelikleri, çıkarları ve zevkleri için diğerlerini aldatır ya da kandırır. Onun gözünde öbür beşerler ‘salak’tır ve kandırılmayı hak etmektedirler. Dürtüsellik temel davranış biçimi halini alır; Kendisine ve etrafına yapabileceği ziyanı düşünmeden her an aklına estiği üzere davranır. Başladığı bir işi sürdürememe ya da (kira, vergi, sigorta primi, maaş vb.) yerine getirmesi gereken mali yükümlülüklerini yerine getirememe, mesken halkı için harcaması gereken parayı gereksiz yerlerde kullanma ile kendini gösteren sü­rekli bir sorumsuzluk gözlenir.

Vicdansız denilebilecek kadar duygusuzluk vardır. Etrafındaki şahıslara verdiği ziyan nedeniyle vicdan azabı yaşamazlar. Pişmanlıkları olsa bile yüzeysel ve geçicidir.

Davranım bozukluğu dört kategoride kıymetlendirilir: İnsanlara ya da hayvanlara karşı saldırganlık, mala ziyan verme, sahtekârlık ya da hırsızlık ya da kuralları önemli bozma. Bu rahatsızlığın belirtileri çoklukla kü­çük yaşlar-da başlar. Konuttan kaçma, geceyi dışarıda geçirme, kendisi üzere olan sorumsuz-serseri arkadaşlar edinme, palavra söy­leme, konuttan para çalma, erken sigaraya başlama ve akabinde gelen uyuşturucu unsurlar kullanımı, dışarıda yapılan hırsızlıkla­ra ve öteki küçük cürümlere yönelme, sadistik eğilimler, gücü yet­tiğini dövme, eziyet etme, hayvanlara azap etme, öldürme gi­bi ağır davranış bozuklukları ile ortaya çıkar.

Psikopatik işaretler gösteren çocuk yahut gençlerin anne baba­ları yahut yakınları her şartta onlarla diyalogunu sürdürmelidir. Onlarla bağlantısı kesmek, konutu erken devirde terk etmesine göz yummak, olum­suz gelişmeleri hızlandırır. Onu anlamaya çalışarak, uzun vaazlar vermekten kaçınarak olumlu tavsiyelerde bulunulmalıdır. Onunla arkadaş olmaya ça­lışın. Bu, birçok sefer sıkıntı yahut olanaksızdır, lakin deneyin, içinde olumlu istikamette birtakım potansiyeller varsa bir formda karşılık verecek­tir. Kelamlı ve fiili şiddetten kaçının. Yaşına uygun olmayan şiddetli cezalar vermeyin, bu size olan öfke hissini artıracaktır. Kinci olduğunu ve öç alma hissinin ziyadesiyle bulunduğunu unutmayın. Nasıl davranmanız gerektiğine ait daha sıkıntı ve detaylı durumlarda uzmanlara başvurmalısınız. Ondan korktuğunuzu aşikâr etmeyin, bu tıp bireyler korkanların üstüne sarfiyatlar. Taviz vermeyin, onun esiri olmayın, malvarlığınızı çarçur etmesine müsaade vermeyin. Bu hususlarda aileden ve etrafınızdan etkilendiği ve çekindiği şahısların yardımını isteyin. En son deva olarak hukukî yollarla kendinizi koruyun. Sorumluluk hissini öğretmek için çocukluğundan itibaren yaptığı yanlış davranışın bedelini ödemesine fırsat verin. Çabucak cürmünü örtbas etmeyiniz. Hukukî sıkıntılar yaşadığında yanında olsanız da yaptığı ziyanı her seferinde tazmin ederek onun bir sonraki suça yönelmesine taban hazırlamış olursunuz. (Bu bahiste daha evvel yayınlanmış olan ve sıkıntılı çocuk örneklemi olarak DEHB’lu çocukları mevzu edinen ‘Dikkati Dağınık Haşarı Çocuklar’ isimli kitabımdan yararlanabilirsiniz.)

Onları güçlerini yönelteceği spor, hobi uğraşları, fotoğraf, müzik üzere rahatlatıcı etkinliklere yönlendirmek bazen yararlı olabilir. Bu bozukluk birçok olguda yaş ilerledikçe bir oranda yatışabilir.

Histrionik (Oyuncu) Kişilik

Histrionik kişilik bozukluğu dikkati üzerine çekme isteği ve gayretleri, olayları büyütmeye, dramatize etmeye, hatta palavra hikayeler anlatmaya eğilim; abartılmış duygusal reaksiyonlar ve vücut, yüz hareketleri; çabuk etkilenme üzere özellikler bulunur. Gösterişli, cazibeli olmaya çalışırlar, Benmerkezcilik ve özsevicilik eğilimleri fazladır. Çabuk arkadaş olur, ancak çabuk reddedilmiş hissederler. Genel olarak yapaylık, oyunculuk, yüzeysellik münasebetlere hakimdir. Birçoklarında, temelde derin cinsel endişeler ve kısıtlanışlar varsa da dış görünümleri ile bunun aykırısı üzeredirler. Kimileri baştan çıkarıcı davranış sergileyebilir. Kişilerarası bağlantılarda saf, telkine yatkın ve bağımlıdırlar. Şefkat ve sevgi açlığı gösterirler; ama olgun, istikrarlı münasebetler kuramazlar.

Geçmişte bu cins bireylere histerik kişilik denilirdi. Hippokrat’tan beri tıpta ve psikiyat­ride duygusallığı ön planda bireylere yahut hallere ‘histerik’ de­me alışkanlığı yerleşmiştir. Bu cins özellikler o bölümde büyük ço­ğunlukla bayanlarda görüldüğü için Hippokrat bunun rahimden kaynaklandığını düşünmüş ve rahim manasına gelen ‘histeri’ sözünü kullanmıştır. Halbuki rahimle bu kişiliğin hiçbir ilgisi yoktur. Münasebetiyle, son yıllarda histerik kavramı yerine histrionik kavramı konulmuştur. Histrio, Yunanca’da oyuncu demektir.

Onlara her “normal” davranışında ilgi göstermek, davranışlarını düzeltme konusunda yardımcı olabilir. Onlarla bir ortadayken kahramanlık mertebesinden zavallılık seviyesine indirilmeye ya da tam bilakis hazırlıklı olmak lazımdır. İrtibat kurduğunuzda aralıklı durmalı ve söylemek istediklerinizi net söz etmelisiniz.

NARSİSİSTİK KİŞİLİK BOZUKLUĞU

Bu kişilik özellikleri çoğunlukla Hudut (Borderline) Kişilik özellikleri ile birlikte bulunur. Bu bireyler muvaffakiyetlerini ve yeteneklerini abartırlar ve kendilerini fizikî ve ruhsal taraftan çok beğenir ve üstün görürler. Bunlar etrafından daima beğeni, ilgi ve onay bekler ve gittikleri her yerde özel bir yeri hak ettiğine inanırlar. Bu ağır narsisistik beklentileri ise sık hayal kırıklıklarına ve incinmelere yol açabilir. Özsaygılarını lakin dışarıdan gelecek ilgi, beğeni ve onaylarla sürdürebilmektedirler. Daima övgü beklerler. Bu nedenle görünüş ve davranışları daima bunları elde etmeye yöneliktir. Beklentileri karşılanmayınca öz­saygı çabuk düşer. Kırgınlıklar, bunaltı ve çökkünlük olabilir.

Kendisini yüceltmek, daha üstün görmek ve göstermek için diğerlerini kul­lanır, hatta sömürürler. Arkadaşlıklarını yalnız kendisini yüceltme istikametinde çıkar sağlamak için kullanır. Başka­larının hislerinden fazla etkilenmez. Diğerlerinin his ve fikirlerine, gereksinmelerine empati duyamazlar.

Bu türlü şahıslara nasıl davranmak gerekir?

İçten davrandığı, iç­ten konuştuğu her durumda onu takdir ettiğinizi gösterin. Baş­kalarının reaksiyonlarını ona açıklayın. Ona karşı ve birlikteyken diğerlerine karşı görgü kurallarına ve nazik davranış kalıplarına titizlikle uyun. Sadece mecburî tenkitleri yapın ve çok açık olun. Kendi muvaffakiyet ve ayrıcalıklarınızı öne çıkarmayın.

Ona sistematik olarak karşı çıkmayın, eleştirilmesi zarurî davranışlarını eleştirin. (Kişiliğini, şahsını değil, davranışlarını eleştirin.) Sizi kullanmasına karşı dikkatli olun. Yinelemek iste­mediğiniz güzellikleri hiçbir vakit yapmayın, yapmadığınızda da­ha makûs olursunuz. Münasebetinizi sürdürmek için daima taviz veren kişi daima siz olmayın.

SAKINIMLI (KAÇINGAN) KİŞİLİK BOZUKLUĞU

Bunlar toplum içinde olumsuz değerlendirilmekten korkan, utangaç, utangaç, ken­dilerini fazla gözleyen ve nasıl görüldüğünü merak eden şahıslardır. Eleştiril­mekten ya da alaya alınmaktan çok korkar, gülünç duruma düş­mekten tasa duyar. Karşısındakine inanç duymadan beşerlerle alaka kurmaktan kaçınır. Problemli durumlara düşeceği ya da incinebileceği durumlardan uzak durur. Toplumsal ve iş hayatları bu du­rumdan etkilenebilir. Bu bireyler kendine az güvenir, yeteneklerini ve muvaffakiyetlerini küçümser. Başarısızlıklardan kork­tuğu için çoğunlukla silik bir rol alır ya da yeteneklerinin altın­daki misyonları üstlenir.

Sakınımlı kişilik ile toplumsal fobi sıklıkla birbirine karışır ve sıklıkla birliktedir.

Onu alaya almaktan kaçınmalı ve toplum içindeki yanlış tavır ve davranışları için reaksiyon gösterirken kızgın tabir edişlerden sakınmalıyız. Öbür kişilik bozuklukları ve sıkıntılarında olduğu üzere bu eksikliği gidermek için de ömür uzunluğu sürecek sabırlı bir çaba göze alınmalıdır. Bunun için toplumsal ortamlarda alıştırmalar yapılmalıdır. Kişi hafifçe daha ağır korku doğuracak ortamlara formunda kor­kularının üstüne etaplı olarak gitmelidir. Bu antrenmanlar evvel bireyde meşakkate yol açabilir ise de vakitle alışkanlık kazandıracağından şahısta bu ortamlarda bulunma rahatlama yaratacaktır.

BAĞIMLI KİŞİLİK BOZUKLUĞU

Bu kişilikte olan beşerler en küçük bir işte bile birisine bilhassa ebeveynlerine müracaattan iş yapamazlar. Yalnız başlarına karar veremeyen, teşebbüs yapamayan, harekete geçemeyen, sorum­luluk alamayan bu bireyler yetişkin çağın doğal beklentileri karşısında bir çocuk üzere çaresiz kalırlar. Değerli olan kararları almayı bir diğerine bıra­kırlar. İkilemde kaldığı her işte yakınlarının karar vermesini, teşebbüse geçmesini beklerler. Bir teşebbüsü başlatmakta zorlanırlar, daha çok, gelişmeleri izlemeyi yeğlerler. Yalnız kalmayı, yalnız başına iş yapmayı sev­mezler. Daima olarak bağlantılarının bozulması tasası taşırlar. Kimseyi gücendirmemek için her şeye evet derler. Söyledikleri onay görmez ya da eleştirilirse çok etkilenir ve tasa duyarlar. Aslında bu tavır ve davranışları küçük çocuklarda gözleriz. Bunlar çocukluklarında çok korunan, isteği çabucak yerine getirilen, özerklik ve teşebbüs yetileri kısıtlanarak büyütülen şahıslardır. Bu bireyler yetişkin çağın doğal beklentileri karşısında bir çocuk üzere çaresiz kalırlar.

Yanlarında kendilerine bakan, veren, koruyan, dayanak olan, karar alan bireyler olmazsa çok inançsız, huzursuz ve bunaltılı olurlar. Sorumluluk almayı, özerk karar vermeyi, girişimciliği beklemeyen; kontrol ve dayanak sağlayan ko­ruyucu iş yerlerinde ahenk yapabilirler.

Onlara nasıl davranmak gerekir?

Başarılarına odaklanmayın, girişim­lerini destekleyin. Şayet sizden bir teklif isterse ya­nıtlamadan evvel onun ferdî niyetini öğrenin. Ona kendi zayıflık ve kararsızlıklarınızı anlatın, ondan öğüt ve yardım iste­mekten çekinmeyin. Onu etkinliklerini arttırma konusunda isteklendirin. Onsuz da kimi şeyler yapabileceğinizi, bunun onu terk etmek manasına gelmediğini açıklayın. Acil olarak sizden is­tese bile onun yerine karar almayın, darda kaldığı her durumda yardımına koşmayın. Başarısız olsalar bile teşebbüslerini eleştir­meyin. Kendi başına yaşamasını öğrenmesi için onu tümüyle terk etmeyin. Birtakım işlerinizi yaparak ya da size armağanlar su­narak güdümünüze girmesine göz yummayın. Onun tesir alanınızda kalmasına müsaade vermeyin.

SAPLANTILI KİŞİLİK BOZUKLUĞU (OBSESİF KİŞİLİK)

Her şeyde çok tertip, titizlik ve kusursuzluk beklentisi vardır. Detaylara, yönetmeliklere, düzenle­melere ve sıralamaya çok derecede dikkat eder. Her mevzuda çok kararsızlık, erteleme eğilimi, olayların olumlu olumsuz istikametlerini daima tartma, kılı kırk yarma, ince eleyip sık dokuma üzere halk tabirleri ile tanımlanan özellikler yüzünden karar verememe vardır. Bu çok titizlik özellikleri nedeniyle obsesif yavaşlık denilen, bir işi vaktinde yapamama görülür. Mükemmeliyetçilik nedeniyle hiçbir işe başlayamama ve bitirememe yüzünden tembellikle suçlanırlar.

Bu şahıslar çok kuralcı ve inatçıdırlar. Her şeyin kendi kurallarına ve beklentilerine uygun biçimde yapılmasında ısrarcıdırlar. Birileri bu kurallara tam uymadığında hoşgörüsüzdürler. Yansıları çok olabilir. Çok sorumluluk duygusu özellikleri nedeniyle ahlaki, estetik kıymetlerde katılık ve tutuculuk gösterirler. Çok boyutlarda vicdanlı ve titizdirler. Konuşmalarında ve ilgilerinde çok kuralcılık, detaycılık, mantıkçılık vardır. Hislerini söz etmede formcu, so­ğuk ve problemlidir.

Saydığımız özellikler çok aşırı seviyede değilse ekseriyetle bu bireyler iş ortamlarında başarılıdırlar ve tutulurlar. Tıpkı özellikle­ri nedeniyle ailelerinde ve yakın etraflarında de yararlı olurlar. Fakat ekseriyetle iş ömrü dışında sıkıcıdırlar. Kolay keyifli ola­mazlar. Toplumlarda yaygın görülen vurdumduymazlık, gev­şeklik, laubalilik üzere eğilimlere karşı güya bir reaksiyon sonucu oluşmuşlardır. Toplumlardaki nizam ve disiplin ise güya bu ki­şiliklerin yapıtıdır.

Bu cins bireylere nasıl yaklaşmak gerekir?

Mutlaka tuhaf takıntılarıyla alay etmeyin. Düzenliğini ve titizliğini beğendiğinizi söyleyin. Lakin takıntılı kişiliğinden kaynaklanan başarılarından dolayı onu takdir etmeyiniz. Hayatınıza karıştığında ve yaptığınız şeye karışmada çok ileri gittiğinde kesin tutumla karşı çıkınız. Ona periyot dönem gevşemenin gerekliliğini hissettirin. Fikir sistemiyle sizi etkilemesine ve kendi kısır­döngüsü içine sürüklenmesine müsaade vermeyin.

Obsesif-kompulsif nevrozdan ayırımı tipik niyet saplantıları (obsesyon) ve hare­ket zorlantıları (kompulsiyon) olmayışı ile yapılır. Sorumlulukları, iş yükü arttıkça yahut ağır gerilim altında saplantı ve zorlantı belirtileri gösterebilirler.

PASİF-AGRESİF (EDİLGİN-SALDIRGAN) KİŞİLİK

Kişilik bozukluğu kümesinde yer almayan bir teşhistir.Bu bireyler özel hayatında yahut iş alanında oburlarının isteklerine karşı çoklukla pasif bir direniş gösterir. Amiri durumundaki şahıslara öfke, kin ve saldırganlık hislerini dolaylı ve pasif direniş hali ile dışa vurulur. Bu bireyler kendilerinden beklenenlere karşı inatçı bir şekilde ve fark ettirmeden direnç gösterirler. Bu pasif direnişler en çok aile ve iş ortamında besbellidir. İşlerini biraz daha süratli ve vaktinde teslim etmesi istenildiğinde bu şahıslar yapılması istenen işi ertelerler ve çeşitli mazeretlerle uzatırlar. Üzerlerine varıldıkça bu inatçı erteleyicilik ve savsaklama eğilimi artar. Küserler, hız asarlar, üstleri ile çekişirler ve onları çekiştirirler. Bu davranışlarını unutkanlık ve diğer yüzeysel mazeretlerle açıklamağa çalışırlar. Sessizlik, öfke ve küskünlük edilgen direnişin değerli belirtisidir. Bu tavırları ile ailede ve iş yerinde kendi­lerine karşı tahammülsüzlük uyandırırlar ve eleştirilirler. Kendisinin anlaşılmadığından ya da istenilmediğinden yakınır, kendisine haksızlık yapıldığına inanır.

Bu türlü bireylere nasıl davranmalı?

Bu şahıslara karşı sevecen olun. Müm­kün olan her durumda görüşünü alın. Kendini tabir etmesine yardımcı olun. Ama ona her işin bir kuralı olduğunu hatırlatın.

Size olan muhalefetini görmezlikten gelmeyin. Onu anne ba­ba üslubuyla eleştirmeyin. Sizi karşılıklı misilleme oyununa sü­rüklemesine müsaade vermeyin.

KİŞİLİK BOZUKLUĞUNDA TEDAVİ:

Kişilik bozukluğu olanlar çoklukla sağaltım için başvurmazlar. Antisosyal kişilik özelliği gösterenler birden fazla kere cürüm işlemiş olma nedeni ile ruh doktoruna bir kıymetlendirme, ender olarak da tedavisi için yönlendirilir. Kişiliğindeki temel bozukluğun farkına varıp, değişmek hedefiyle başvuranlar enderdir.

Lakin başı sıklıkla kaygıya giren, başarısız ve mutsuz olan ya da öteki bir bozukluk belirtisi de bulunan (alkole düşkünlük, nörotik belirtiler, cinsel problemler, aile geçimsizliği gibi) şahıslar tabibe başvurabilirler. Aslında kişilik bozukluğunun sağaltımı çok güç, birçoklarında da olanaksızdır.

Kişilik bozukluğunun terapisindeki emeller;

Devir dönem yaşayacağı krizlerin yatıştırılması,

Davranışlarındaki dengesizliğin ve tutarsız-lığın düzeltilmesi,

Yaşadığı topluma uyumlu davranış örüntüsü elde etmesi,

Ruhsal açıdan kendisini geliştirmede yardımcı olmak.

Krizler esnasında kendisine (intihar) ve etrafına yönelik yıkıcı davranışları önlemek maksadıyla yatarak tedavisi gerekebilir.

Davranışlarındaki dengesizliğin ve tutarsızlığın düzeltilmesi ile dürtü kontrolünün güçlenmesi, kendine ziyan verici ve dürtüsel davranışların azalması amaçlanır.

Yaşadığı topluma uyumlu davranış örüntüsü elde etmesi için toplumsal öğrenme ve karşısındaki bireylere karşı duygudaşlık (empati) hissetmesine yönelik olarak terapi düzenlenir.

İlaç tedavisi kişilik bozukluklarında çok aktif olmasa da (öfke, bunaltı, his durumdaki dalgalanmalar ve kendisine ve etrafına ziyan vermesinin önlenmesi gibi) birtakım gayeler için kullanılmaktadır.

Daha Fazla Göster

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler